Wprowadzenie

Kierowcy są narażeni na jednoczesne oddziaływa-nie wielu zagrożeń a jedną z ich konsekwencji są dolegliwości mięśniowo-szkieletowe. Prowadzone na świecie badania wskazują na powszechność dolegliwości mięśniowo-szkieletowych zarówno u kierowców zawodowych jak i amatorów [1]. Można też mówić o specyficznych dla kierowców okolicach ciała ich występowania, co dodatkowo wskazuje na specyfikę zawodową schorzeń i umożliwia ich kwalifikowanie do grupy chorób zawodowych wywołanych sposobem wykonywania pracy [2].
Zawodowe czynniki ryzyka wywołujące dolegliwości mięśniowo-szkieletowe u kie-rowców są potwierdzone licznymi badaniami [1, 6, 7, 9]. Takie czynniki ryzyka jak długotrwały bezruch całego ciała, nieneutralne, "zawieszone" pozycje segmentów narządu ruchu, stosowanie chwytów palcowych, uciski na uda oraz wibracja przeno-szona przez ręce i siedzisko należą do podstawowych, towarzyszących procesowi kie-rowania pojazdami [8, 10, 11]. Wszystkie wymienione wyżej czynniki, powodują nadmierne obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego kierowców.
Do zawodowych źródeł ergonomicznych czynników ryzyka obecnych w sposobie wy-konywania pracy przez kierowcę należą przede wszystkim niedostosowane do możliwo-ści pracownika parametry techniczne kabin i ich wyposażenia oraz z góry przyjęte zało-żenie o wykonywaniu pracy w pozycji wyłącznie siedzącej. Innym źródłem jest organiza-cja pracy nie uwzględniająca czasu na regenerację np. po każdej przepracowanej godzi-nie oraz nieustannie towarzyszący kierowaniu stres powodowany czynnikami środowi-skowymi w tym niekorzystnymi warunkami klimatycznymi, a także koniecznością nie-ustannej kontroli sytuacji na drodze.
Celem prowadzonych przez autorów badań, których wyniki przedstawiono w ar-tykule fragmentarycznie była identyfikacja subiektywnie odczuwanych przez kierowców autobusów miejskich, symptomów1 dolegliwości mięśniowo-szkieletowych ich uwarunkowań zawodowych oraz skutków społeczno-ekonomicznych.

Materiał i metody

W badaniu wzięło udział 25 kierowców autobusów miejskich zatrudnionych w Miejskim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym w Poznaniu. Badania przeprowadzono w 2007 roku.
Podstawowym narzędziem badawczym była ankieta "IDMS2 dla kierowców" opra-cowana w przez autorkę w 2006 roku [2, 3, 4]. Zastosowanie badania ankietowego, miało na celu uzyskanie informacji na temat subiektywnie odczuwanych dolegliwości mięśniowo-szkieletowych przez kierowców autobusów marki Solaris Bus&Coach - model Urbino18.
Przeprowadzona ankieta IDMS dla kierowców składa się z czterech podstawo-wych części. Część pierwsza dotyczy charakterystyki cech psychofizycznych bada-nych, takich jak: wiek, płeć, prawo i leworęczność, masa ciała, wzrost, wykształcenie oraz charakterystyka organizacji pracy i jej przebiegu, min. czasu trwania pracy, pory dnia, ilości przejechanych kilometrów. Część druga umożliwia badanemu zgłaszanie odczuwanych symptomów MSDs3 z uwzględnieniem ich rodzaju (ból, mrowienie, skurcze, drętwienie, brak czucia, sztywność, pieczenie, niewygoda i chłód), natężenia (w skali 0-3) oraz okolicy występowania

Okolice ciała i segmenty narządu ruchu uwzględniane w ankiecie "IDMS dla kierowców"

 

Tabele zawarte w tej części umożliwiają zebranie informacji o odczuwanych symptomach w trzech przekrojach czasowych: aktualnie, w ciągu ostatniego tygo-dnia, w ciągu ostatniego roku.
Część trzecia ankiety dotyczy potencjalnych źródeł ergonomicznych czynników ry-zyka towarzyszących pracy kierowcy. Ankieta uwzględnia m.in. takie źródła jak: brak możliwości zmiany pozycji ciała w pracy, brak możliwości odpoczynku, odczuwanie chłodu, skrępowania i wibracji.
Część czwarta - ostatnia, pozwala na identyfikację (33) zagrożeń ergonomicz-nych, takich jak nieneutralne pozycje ciała i jego segmentów, nienaturalne trajektorie ruchów oraz wykorzystywanie skrajnych zakresów kątowych w stawach, stosowanie nadmiernych sił.
Analizę uzyskanych wyników badań ankietowych przeprowadzono z zastosowa-niem oprogramowania Microsoft Excel.
Krótka charakterystyka ankietowanych kierowców i ich pracy
W trakcie badań ankietowani kierowali pojazdami marki Solaris Bus&Coach - mo-del Urbino18. Najdłuższy staż pracy badanych wynosił 34 lata i 6 miesięcy, najkrótszy 2 miesiące, a średni -12 lat i 4 miesiące. Ankietowani kierowali pojazdem od 8 do 10 godzin w ciągu dnia, tygodniowo od 24 - 60 godzin (średnio 39 godzin): w nocy mak-symalnie 20 godzin. W ciągu ostatnich 12 miesięcy maksymalna ilość przejechanych kilometrów wynosiła 90 tys. km, minimalna - 5 tys. km (średnia ilość - 49 tys. km).
Wszyscy badani to mężczyźni, 24 z nich przekroczyło 30-ty rok życia. Pięciu kierow-ców wykonywało zawód nie dłużej niż dwa lata, pięciu powyżej 20 lat. Żaden z kierow-ców nie miał stwierdzonej niepełnosprawności. Badani charakteryzowali się zróżnicowa-nym wzrostem, masą ciała, zręcznością i wykształceniem.
Wśród ankietowanych najstarszy kierowca miał 59 a najmłodszy - 29 lat (średni wiek - 45 lat). Dwudziestu jeden kierowców urodziło się i dorastało w mieście, 2 na wsi i 2 urodziło się na wsi, a dorastało w mieście. Szkołę wyższą ukończyło 2, średnią 17, za-wodową 3 i podstawową 3 badanych. Maksymalna masa ciała badanych wynosiła 105 kg, minimalna - 67 kg (średnio 85 kg). Najwyższy z badanych kierowców mierzył 198 cm a najniższy 161 (średni wzrost 176 cm). Dwudziestu jeden kierowców było prawo-ręcznych, dwu leworęcznych i dwu oburęcznych.

Wyniki i omówienie

Ankieta to jedno z podstawowych narzędzi umożliwiających pracownikowi zgłaszanie wszelkich "niedopasowań" i ich konsekwencji zdrowotnych. Stawiając na pierwszym miejscu człowieka, jako użytkownika i jego odczucia związane z kontaktem, w naszym przypadku zawodowym, z dostarczonymi mu do obsługi obiektami umożliwia opracowa-nie indywidualnego programu prewencji ergonomicznej.
W artykule przedstawiono fragmenty przeprowadzonych badań ankietowych, doty-czące okolic występowania oraz rodzajów symptomów WRMSDs odczuwanych przez kierowców aktualnie, w ciągu ostatniego tygodnia oraz roku, a także wskazane przez badanych ergonomiczne czynniki ryzyka i ich źródła.
Wyniki przedstawiono i omówiono w trzech zakresach:

. Dolegliwości mięśniowo - szkieletowych (z uwzględnieniem ich rodzaju) odczu-wane przez kierowców autobusów miejskich podczas ankietowania.
. Dolegliwości mięśniowo - szkieletowe zgłaszane jako odczuwane przez kierow-ców w ostatnim tygodniu i roku.
. Ergonomiczne czynniki ryzyka i ich źródła towarzyszące pracy kierowców autobu-sów Solaris 18.
Dolegliwości mięśniowo - szkieletowe (z uwzględnieniem ich rodzaju) odczuwane przez kierowców autobusów miejskich podczas ankietowania
Analizę aktualnie odczuwanych dolegliwości przeprowadzono dla kręgosłupa koń-czyn górnych oraz dla kończyn dolnych z uwzględnieniem lewej i prawej strony ciała ankietowanych. Aktualnie zgłaszane przez kierowców dolegliwości ze strony kręgo-słupa w odcinku szyjnym, piersiowym i lędźwiowym oraz w okolicy karku przedsta-wiono na ryc. 1 i 2.
Podkreślić należy, że ankietowani zgłaszali dolegliwości we wszystkich odcinkach kręgosłupa (ryc. 1).
W odcinku szyjnym dominującymi symptomami WRMSDs były: ból - 38%, sztyw-ność - 26,6% i niewygoda - 19% badanych. Pozostałe symptomy dotyczyły poniżej 10% ankietowanych (ryc. 2.). Wszyscy kierowcy zgłaszali dolegliwości w odcinku szyj-nym. Około 70% kierowców odczuwała w tej okolicy ból lub sztywność. Jednocześnie około 50% badanych odczuwało ból, drętwienie i sztywność w okolicy karku.

W prawym barku ankietowani odczuwali m.in.: ból - 26,6%, sztywność - 22,8%, drętwienie - 19%. Ból lub sztywność lub drętwienie dotyczyły 70% badanych.
W lewym barku kierowcy wskazywali na: niewygodę - 19%, ból, mrowienie, drę-twienie po 15,2% , skurcze i chłód 11,4% oraz sztywność i pieczenie poniżej 10% ankietowanych.
Dolegliwości zgłaszane przez kierowców ze strony lewego ramienia to: ból - 26,6%, mrowienie, drętwienie po 15,2%, sztywność - 11,4%, skurcze, niewygoda i chłód poni-żej 10% badanych, natomiast w dolegliwości w prawym ramieniu to: ból - 19%, drę-twienie - 11,4%, mrowienie, skurcze, sztywność, niewygodę, chłód po 7,6% (ryc. 3).
Zróżnicowanie odczuwania dolegliwości dotyczyło również łokci. W łokciu lewym ankietowani odczuwali: ból - 19%, niewygodę - 15,2%, mrowienie, drętwienie, sztywność i chłód po 11,4%. W łokciu prawym dolegliwości zgłaszało poniżej 10 % ankietowanych.
Najbardziej obciążony u badanych kierowców był prawy bark i lewe ramię.

Dolegliwości odczuwane przez kierowców ze strony kończyn dolnych (biodra, uda, kolana, podudzia) były również zróżnicowane stronnie.
Ankietowani w lewym biodrze odczuwali: drętwienie i niewygodę po 22,8%, ból - 19%, mrowienie i skurcze po 11,4%, podczas gdy w lewym: ból, drętwienie i niewy-godę po 11,4% (ryc. 5).
Jeszcze więcej zgłoszeń symptomów WRMSDs dotyczyło lewego uda. Badani od-czuwali mrowienie i niewygodę po 26,6%, drętwienie 22,8%, ból, skurcze i sztyw-ność po 19%, i chłód -11,4%. W prawym udzie ilość zgłoszeń była nieco mniejsza, a mianowicie: niewygodę - 19%, mrowienie - 15,2%, ból, skurcze, drętwienie, sztyw-ność po 11,4%, brak czucia i chłód odczuwało poniżej 10% kierowców.

Symptomy WRMSDs w kolanach były również zróżnicowane stronnie. W kolanie lewym badani zgłaszali: niewygodę - 30,4.%, ból - 22,8%, skurcze i chłód po 5,2%, mrowienie - 11,4%, drętwienie i brak czucia po 7,6% . W kolanie prawym: ból - 26,6%, niewygodę - 15,2%, sztywność - 11,4%, mrowienie, skurcze, drętwienie i chłód po poniżej 10% ankietowanych (ryc. 5 i 6).
W lewym podudziu 26,6% odczuwało ból, 15,2 % niewygodę, 11,4% sztywność i skurcze oraz poniżej 10% badanych mrowienie, skurcze, drętwienie i chłód.
Najbardziej obciążone u badanych było lewe biodro, lewe udo, kolana i lewe pod-udzie ryc. 5 i 6).
Ból i niewygoda należały do najczęstszych symptomów WRMSDs. Dwudziestu pięciu ankietowanych kierowców odczuwało ból i niewygodę w około 120 segmen-tach narządu ruchu.
Aktualnie ból kierowcy odczuwali przede wszystkim w:
. odcinku lędźwiowym i szyjnym kręgosłupa po 38%,
. lewym ramieniu, prawym kolanie i prawym barku po 26,6%,
. lewym kolanie 22,8%,
. prawym ramieniu, lewym udzie, lewym biodrze, lewym łokciu, odcinku piersiowym i okolicy karku po 19%,
. lewym przedramieniu, prawym nadgarstku, prawym podudziu, lewym barku po 15,2%,
. klatce piersiowej, prawym przedramieniu, lewym nadgarstku, brzuchu, lewym pod-udziu, prawym udzie i biodrze po 11,4%.
Poniżej 10% ankietowanych odczuwało ból w prawej i lewej kostce/stopie, prawym i lewym pośladku i prawym łokciu (ryc. 7).
Odczuwane, w trakcie ankietowania przez kierowców symptomy WRMSDS to: ból, mrowienie, skurcze, drętwienie, brak czucia, sztywność, pieczenie, niewygodę i chłód w następujących segmentach ciała: odcinek szyjny, lędźwiowy i piersiowy kręgosłupa, łok-cie, pośladki, biodra, uda, kolana, stopy/kostki, podudzia, nadgarstki/ręce, przedramio-na, klatka piersiowa i ramiona oraz brzuch.

Najczęstszym obszarem ich występowania był odcinek lędźwiowy i okolica karku, prawy bark, lewe ramię oraz lewe biodro, lewe udo i lewe podudzie, a także oba ko-lana (ryc. 8).
Dolegliwości mięśniowo - szkieletowe zgłaszane jako odczuwane przez kierowców w ostatnim tygodniu i roku
Poniżej przedstawiono wyniki badań zgłaszanych przez kierowców dolegliwości odczuwanych w ostatnim tygodniu oraz roku.
W ostatnim tygodniu dolegliwości odczuwało w:

. odcinku lędźwiowym kręgosłupa oraz kolanach/podudziach 26,6%,
. odcinku szyjnym i odcinku piersiowym kręgosłupa 22,8%,
. barkach/ramionach 19%,
. łokciach/przedramionach jak i biodrach-udach 15,2%,
. kostkach/stopach 7,6% badanych

W ostatnim roku kierowcy odczuwali dolegliwości w:
. odcinku lędźwiowym kręgosłupa oraz odcinku szyjnym 50%,
. kolanach/podudziach i odcinku piersiowym kręgosłupa 34,6%,
. biodrach/udach 22,8%,
. łokciach/przedramionach oraz barkach-ramionach 19%,
. kostkach/stopach 11,4%,
. nadgarstkach/rękach 7,6% wszystkich badanych

Wyniki tej części ankiety wskazują, że narażonymi segmentami narządu ruchu w ostatnim roku wśród badanych kierowców autobusów (według ilości narażonych) były kolejno: odcinek lędźwiowy, szyjny kręgosłupa i piersiowy kręgosłupa oraz kola-na / podudzia.
W ostatnim tygodniu przed badaniem ankietowym, procent badanych odczuwają-cych dolegliwości był mniejszy. Nie uległy zmianie okolice ich występowania. Na po-wstawanie WRMSDs w ciągu ostatniego tygodnia (według ilości narażonych) były kolejno: odcinek lędźwiowy kręgosłupa, kolana/podudzia, odcinek szyjny, piersiowy kręgosłupa. Niepokojący jest fakt, iż ilość osób odczuwających dolegliwości nadal była znacząca.
Symptomy WRMSDs u ankietowanych kierowców wykazywały dużą zmienność w badanych okresach czasu co przedstawiono poniżej:
. w odcinku lędźwiowym kręgosłupa; kiedykolwiek - 53,8%; w ostatnim roku - 50%; w ostatnim tygodniu - 26,6% i aktualnie - ból - 38% badanych.
. w odcinku szyjnym; kiedykolwiek 50%; w ostatnim roku 50%; w ostatnim tygo-dniu 22,8% i aktualnie - ból - 38% ankietowanych,
. w kolanach/podudziach; kiedykolwiek 38%; w ostatnim roku 34,6%; w ostatnim tygodniu 26,6% i aktualnie - ból w prawym, bardziej obciążonym kolanie - 26,6% ankietowanych.
Najbardziej niepokojące są w/w wyniki, ponieważ dolegliwości ze strony kręgo-słupa i kolan nie wykazują tendencji spadkowej i dotyczą odpowiednio co trzeciego lub co drugiego ankietowanego. Pozostałe dolegliwości (ilość osób zgłaszających) w przekrojach kiedykolwiek, w ostatnim roku, w ostatnim tygodniu mają wyraźną ten-dencję spadkową.
Ergonomiczne czynniki ryzyka i ich źródła towarzyszące pracy kierowców
autobusów Solaris 18
Wyniki przeprowadzonych badań ankietowych wykazały, ze sposobowi wykony-wania pracy przez kierowców autobusów Solaris Urbino 18 towarzyszą ergonomiczne czynniki ryzyka. Większość ankietowanych podkreślała, że:
. nie może zmieniać pozycji z siedzącej na stojącą 80%,
. nie odpoczywa wygodnie 64%,
. nie ma możliwości wykonywania ćwiczeń regeneracyjnych 68%
. odczuwa przymus nieprzerwanego siedzenia - 72% i
. narzuconego tempa pracy - 56 % .
Zdecydowana większość ankietowanych nie ma możliwości dowolnej zmiany według uznania pozycji przy pracy z siedzącej na stojącą (80%), odczuwa meczący przymus nieprzerwanego siedzenia (72%) i narzuconego tempa pracy (56%). W czasie przerw większość kierowców nie odpoczywa wygodnie (64%), ani nie ma możliwości wykony-wania ćwiczeń regeneracyjnych (68%).

Na konieczność skręcania głowy i poruszania głową by dobrze widzieć wskazało 80% ankietowanych. Skręcać tułów, pochylać głowę, wykonywać ciągle te same ruchy kończyną górną i przytrzymywać stopą przyciski i pedały musiało powyżej 60% ankietowanych.
Co drugi badany musiał skręcać tułów, chwytać i manipulować w tym samym czasie, pochylać tułów, zginać/wznosić nadgarstki, utrzymywać kończyny górne zgię-te w łokciach bez podparcia oraz ściskać przedmiot w dłoni.
Co trzeci ankietowany odczuwał przymus unoszenia lub odwodzenia łokci bez podparcia, podtrzymywania przedmiotu (narzędzia) w ręce/rękach podczas pracy, ściskania i naciskania.
Kierowcy wskazywali również na takie ergonomiczne czynniki ryzyka jak:
. ucisk na uda podczas siedzenia - 52%,
. drgania oraz konieczność opierania się o elementy wyposażenia stanowiska pracy - 48%,
. ucisk na inne części ciała 36% badanych,
. chłód i skrępowanie ruchów całego ciała - 28%,
. skrępowanie kończyn górnych - 20%.
Powyższe wyniki badań własnych wskazują na zawodowe uwarunkowania od-czuwanych przez kierowców dolegliwości.
W kontekście powyższych danych trudne do zaakceptowania są badania autorów potwierdzające spełnianie wymagań normatywnych przez kabinę kierowcy. Badania te przeprowadzono w oparciu o listy kontrolne opracowane na podstawie zaleceń ergonomicznych wynikających z ustaleń prawnych i normalizacyjnych zawartych w normach PN-90/S - 47013 oraz PN-92/S - 76700. Listy kontrolne składały się z dwóch części; pierwsza z nich dotyczyła przestrzeni pracy kierowcy, druga - roz-mieszczenia urządzeń sterujących i wskaźników. Badania wykazały, że kabina kie-rowcy w badanym pojeździe marki Solaris Urbino 18 - spełnia wszelkie wymagania zawarte w w/w normach. Wyposażona jest ona w regulowany pulpit wraz z kierowni-cą, klimatyzacja, ciekłokrystaliczny wyświetlacz, automatyczną skrzynię biegów oraz regulowany fotel kierowcy.
Uwagi końcowe
Ankieta umożliwiła spojrzenie na wpływ odczuwanych przez kierowców sympto-mów WRMSDs na ich życie zawodowe, aktywność poza zawodową, absencję choro-bową, zmianę pracy oraz poddanie się leczeniu.
Dolegliwości w odcinku szyjnym, piersiowym i lędźwiowym spowodowały przede wszystkim ograniczenie aktywności zawodowej i poza zawodowej odpowiednio u 22,8%, 19% i 19% kierowców.
Dolegliwości w kolanach/ podudziach spowodowały konieczność leczenia u 22,8% kierowców.
Głównymi przyczynami ograniczenia aktywności zawodowej były dolegliwości od-czuwane w:
. odcinku szyjnym - 22,8%,
. kolanach/podudziach - 19%,
. odcinku piersiowym kręgosłupa - 19%,
. odcinku lędźwiowym kręgosłupa - 15,2%,
. biodrach/udach - 11,4%.

Zgłaszane przez badanych ograniczenia aktywności poza pracą wynikały z powo-du dolegliwości występujących w:
. odcinku szyjnym -22%,
. kolanach/podudziach i odcinku piersiowym kręgosłupa -19%,
. odcinku lędźwiowym kręgosłupa -15,2%.
Przyczyną podjęcia leczenia były dolegliwości w:
. kolanach/podudziach 22,8% badanych,
. odcinku lędźwiowy i piersiowym kręgosłupa 11,4% ankietowanych,
. odcinku szyjnym kręgosłupa 7,6% kierowców

Analiza ilości osób, które zgłaszały dolegliwości w ostatnim tygodniu w stosunku do tych, które poddały się z ich powodu leczeniu kiedykolwiek wskazuje na poziom świadomości badanych co do skutków zdrowotnych odczuwanych dolegliwości. Więk-szość osób uskarżających się na odczuwane dolegliwości nie podejmowała leczenia, pomimo, iż musieli oni korzystać ze zwolnienia "chorobowego" z pracy, zmieniać pra-cę czy też ograniczać swoją aktywność zarówno zawodową jak i w życiu prywatnym.

---

Bibliografia

[1] Gholam-Hossain Sadri Risk factors of musculoskeletal disorders in bus drivers. http://www.ams.ac.ir/AIM/0363/015.htm.
[2] Horst W., Ryzyko zawodowe na stanowisku pracy. Ergonomiczne czynniki ryzyka. Wyd. PP. Poznań 2005.
[3] Horst W., & Horst W., The ergonomics risk: the methodological bases of the evaluation [Dokument elektroniczny]. W: Contemporary problems of the work safety and ergonomics: education and research: Proceedings of the XXIII International Seminar of Ergonom-ics Teachers / L.M. Pacholski, J.S. Marcinkowski, W.M. Horst (eds), Krynica Zdrój-Poznań, 2007. - Poznań: Poznan University of Technology. Institute of Management Engineering, 2007, CD-ROM.
[4] Horst W., Dahlke G., Health management on driver workstation. Questionnaire based self-assessment.W: Ergonomics in contemporary enterprise: Proceedings of the Eleventh In-ternational Conference on Human Aspects of Advanced Manufacturing: Agility and Hybrid Automation 4th International Conference ERGON-AXIA: HAAMAHA 2007: Managing En-terprise of the Future, July 9-12, 2007 Poznań, Poland / Pacholski Leszek M., Trzcieliński Stefan [eds.]. - Madison (USA): IEA Press.
[5] Horst W., Dahlke G., Kryteria oceny bezpieczeństwa i ergonomiczności pojazdu: wybrane zagadnienia [Dokument elektroniczny]. W: Bezpieczeństwo na drogach: edukacja i dia-gnostyka kierujących pojazdami: monografia / praca zbiorowa pod red. Horst Wiesława M. i Dahlke Grzegorza. - Poznań: Wyd. IIZ Politechniki Poznańskiej, 2007.
[6] Kopier M, De-Vries M, van-Noord F, et al. Physical work environment and musculoskeletal disorders in the bus drivers profession. In: Buckle P, ed. Musculoskeletal Disorders at Work. London, New York: Taylor and Francis; 1987.
[7] Mansfield N and Marshall J. Symptoms of musculoskeletal disorders in stage rally drivers and co-drivers. Br J Sports Med. 2001 October; 35(5).
[8] Patterson PK, Eubanks TL, Ramseyer R. Back discomfort prevalence and associated factors among bus drivers. AAOHN J. 1986; 34.
[9] Rehn B.; Lundström R.; Nilsson T.; Bergdahl I.A.; Ahlgren C.; From C.; Sundelin G.; Järvholm B. Symptoms of musculoskeletal disorders among drivers of all-terrain vehi-cles in northern Sweden. Noise & Vibration Worldwide, Volume 36, Number 1, January 2005 , pp. 13-18(6). Multi-Science Publishing Co Ltd.
[10] Szubert Z., Sobala W., Zdrowotne przyczyny niezdolności do pracy wśród kierujących po-jazdami komunikacji miejskiej. Medycyna Pracy 2005; 56(4).
[11] Wągrowska Koski E., Nowakowska B., Wilanowski R., Malicki C., Zespoły bólowe kręgo-słupa u kierowców pojazdów silnikowych - przyczyny, profilaktyka. Instytut Medycyny Pracy, Łódź 2002.
[12] www.driver.com
[13] www.inrets.fr